Explosieven in het huurrecht

Stan Baggen

Dit artikel verscheen maart 2025 in Huurrecht in de Praktijk 2025/01/02

Het zal niemand ontgaan zijn dat kwaadwillenden steeds vaker explosieven plaatsen bij woningen. Soms zijn de gevolgen desastreus, vaak blijft het bij wat materiële schade, maar altijd is de schrik groot. De burgemeester gaat in zo’n situatie vaak over tot het tijdelijk sluiten van een woning om op die manier de rust te doen wederkeren. Afhankelijk van de situatie kan dit voor een verhuurder van de betreffende woning de bevoegdheid opleveren om de huurovereenkomst buitengerechtelijk te ontbinden. De mogelijkheden tot sluiting door de burgemeester en de daarmee samenhangende bevoegdheid tot ontbinding zijn per 1 januari 2024 namelijk verruimd.1

De situatie vóór 1 januari 2024

Voor 1 januari 2024 maakte art. 174a Gemeentewet woningsluiting door een burgemeester enkel mogelijk als de openbare orde door gedragingen in de woning of op het erf wordt verstoord, dan wel dat er vrees bestaat dat dit zal gebeuren.2 De bevoegdheid van een verhuurder om vervolgens tot buitengerechtelijke ontbinding van de huurovereenkomst over te gaan was op grond van art. 7:231a BW eveneens gebaseerd op gedragingen in het gehuurde.

In de rechtspraak wordt echter met kritische blik gekeken naar de buitengerechtelijke ontbinding na explosies

Het plaatsen van explosieven is echter een gedraging die zich over het algemeen niet in de woning afspeelt maar vlak daaroutside. De wet sloot dan ook niet goed aan op de praktijk, waar het openbaar gezag steeds vaker met bij de woning geplaatste, of naar de woning geworpen, explosieven te maken kreeg.3

Dat wil niet zeggen dat er nooit woningen gesloten werden in verband met explosies. Een dergelijke sluiting werd echter meestal gebaseerd op het algemenere art. 175 Gemeentewet, op grond waarvan de burgemeester maatregelen mag nemen ter bescherming van de openbare orde. Een sluiting op grond van dat wetsartikel levert echter geen grond op voor de verhuurder om de huurovereenkomst buitengerechtelijk te ontbinden. Wel bestond de mogelijkheid om ontbinding van de huurovereenkomst te vorderen op de grond dat de huurder zich niet als goed huurder had gedragen. In die situatie kon ook ontruiming worden gevorderd in kort geding. Daarvoor moest de verhuurder wel aantonen dat de explosie het gevolg was van het gedrag van de huurder. De ontbinding en/of ontruiming was dan dus gegrond op een toerekenbare tekortkoming door de huurder van zijn uit de huurovereenkomst voortvloeiende verplichtingen.

Een voorbeeld van een dergelijk geval is een zaak die tot de uitspraak van de kantonrechter van Almere van 3 oktober 20234 heeft geleid. In die zaak oordeelde de kantonrechter dat de huurders zich niet als goed huurder hadden gedragen. De huurders waren bekend met de dreiging en zij waren zelf in verband met die dreiging tijdelijk elders gaan wonen. Zij hadden daarvan echter geen melding gemaakt bij de politie of de verhuurder. Zo hadden zij een gevaarlijke situatie voor de woning en de omwonenden laten ontstaan, en dat gevaar had zich ook daadwerkelijk gerealiseerd. Dit was voor de kantonrechter reden om de gevorderde ontruiming toe te wijzen. In de belangenafweging werd daarbij ook meegewogen dat de huurders inmiddels elders – bij familie – onderdak hadden gevonden.

De wetswijziging per 1 januari 2024

De wetgever achtte het onwenselijk dat het sluiten van een woning – een inbreuk op het recht op privéleven en de persoonlijke levenssfeer – gestoeld werd op het algemene art. 175 Gemeentewet terwijl art. 174a specifiek is gericht op het sluiten van woningen.5 Ook achtte the wetgever het onwenselijk dat een sluiting op grond van art. 175 Gemeentewet verhuurders niet de mogelijkheid bood om de huurovereenkomst buitengerechtelijk te ontbinden. Om die reden en vanwege het ondermijnende en ontwrichtende karakter van de explosies, heeft de wetgever de mogelijkheden tot sluiting verruimd.

Sinds 1 januari 2024 mag een burgemeester een woning ook sluiten op grond van art. 174a Gemeentewet, als door ernstig geweld of bedreiging daarmee, in of in de onmiddellijke nabijheid van de woning of het lokaal of op het erf of in de onmiddellijke nabijheid van het erf, de openbare orde rond de woning, het lokaal of het erf ernstig wordt verstoord of ernstige vrees bestaat voor het ontstaan van een zodanige verstoring.

Waar de wetgever een burgemeesterssluiting al snel toelaatbaar lijkt te achten, volgt uit de parlementaire geschiedenis een terughoudender houding met betrekking tot de buitengerechtelijke ontbinding

Dit maakt burgemeesterssluitingen in verband met explosieven veel eenvoudiger, wat ook de uitdrukkelijke bedoeling van de wetgever is. De memorie van toelichting stelt daarover:

‘Hiermee wordt rust gebracht in de verstoorde situatie en eventueel kunnen verdere maatregelen worden getroffen zonder dat de openbare orde ondertussen verder of opnieuw wordt verstoord. Het gaat hier om situaties waarin de openbare orde op maatschappelijk onaanvaardbare wijze in het geding is. Buurtbewoners en mensen die in een buurt hun werk doen, naar school gaan of op straat zijn, krijgen immers direct te maken met ernstig geweld of bedreiging daarmee.’6

De wetgever vindt daarbij van ondergeschikt belang of de bewoner van de te sluiten woning een verwijt treft:

‘(Ernstig te vrezen) openbare ordeverstoring is het criterium voor de bevoegdheid. Niet of een bewoner de wet overtreedt of een verwijt treft.’7

Met de wetswijziging is ook art. 7:231 BW verruimd, waardoor buitengerechtelijke ontbinding van de huurovereenkomst ook mogelijk is bij een burgemeesterssluiting op grond van een ernstige verstoring van de openbare orde of ernstige vrees voor het ontstaan van een zodanige verstoring door gedragingen in of in de onmiddellijke nabijheid van het gehuurde. Maar waar de wetgever een burgemeesterssluiting al snel toelaatbaar lijkt te achten, volgt uit de parlementaire geschiedenis een terughoudender houding met betrekking tot de buitengerechtelijke ontbinding. De wetgever overweegt dat ‘moet worden benadrukt dat dit geen automatisme mag zijn. Een verhuurder dient zich, zo blijkt ook uit de huidige rechtspraak, af te vragen of ontbinding gerechtvaardigd is en daarbij alle omstandigheden en belangen mee te wegen. De burgerlijke rechter die in een voorkomend geval wordt betrokken in de zaak omdat ontruiming aan de orde is, maakt vervolgens een eigen afweging en kan beoordelen of de verhuurder zijn buitengerechtelijke ontbindingsbevoegdheid op redelijke en billijke wijze heeft gebruikt. Met name in geval van sluiting van een woning van iemand die slachtoffer is of dreigt te worden van een incident, bijvoorbeeld een beschieting of bedreiging met ernstig geweld, mag een verhuurder niet lichtvaardig omspringen met diens gerechtvaardigde belangen en concluderen dat het incident voor rekening en risico van de huurder komt’.

Uitspraken op grond van de gewijzigde wet

Sinds 1 januari 2024 zijn een aantal kortgedingprocedures gevoerd op basis van de gewijzigde wettekst. In deze kort gedingen wordt duidelijk dat het criterium van de kantonrechter is of het beroep van de verhuurder op art. 7:231 lid 1 BW naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid als onaanvaardbaar zou moeten worden aangemerkt. Bij deze toetsing dient de rechter alle relevante omstandigheden in aanmerking te nemen en een belangenafweging te maken.8

Bij de kantonrechter in Nijmegen speelde een geval9 waarbij de huurder zich nogal had misdragen in de periode voorafgaand aan de explosie die aanleiding gaf voor de burgemeesterssluiting. De huurder had ruzie gemaakt met andere bewoners en met de verhuurder en kort voor de explosie was er een incident waarbij de huurder in het cafetaria van de verhuurder een pistool tevoorschijn haalde. In deze situatie oordeelde de kantonrechter dat de verhuurder een zo zwaarwegend belang bij ontbinding van de huurovereenkomst en ontruiming van het gehuurde had dat het belang van huurder om in zijn woning te blijven wonen daar niet tegen op kon wegen.

In een procedure bij de kantonrechter Rotterdam10 was een echtpaar gezamenlijk huurder. Uit de bestuurlijke rapportage bleek dat de aanleiding van de (meerdere) explosies bij het gehuurde gezocht moest worden in een dodelijke steekpartij in de familiaire sfeer waarbij één van de twee huurders was aangehouden wegens betrokkenheid bij de steekpartij. Op een deur bij de woning stond de tekst ‘WAR 4 LIFE’. Ook in deze context valt de belangenafweging in het nadeel van de huurders uit. Het is, volgens de kantonrechter, ‘niet moeilijk voor te stellen dat de verschillende aanslagen op de woning een grote impact hebben op de omwonenden. Eiseres moet optreden om de leefbaarheid van de buurt te waarborgen. De situatie is ernstig. Er zijn in het afgelopen jaar drie aanslagen gepleegd bij de woning en er is een poging daartoe geweest. De schade aan de woning is aanzienlijk. Het is ook niet direct aannemelijk dat er geen nieuwe explosies zullen volgen. (…) Verder zorgt de dreigende tekst op de muur “war 4 life” niet voor veel vertrouwen dat het gevar is geweken’.

In andere procedures viel de belangenafweging in het voordeel van de huurder uit. In uitspraken van 23 augustus 202411 en 27 augustus 202412 van de kantonrechter Almere en een uitspraak van 31 juli 2024 van de kantonrechter Amsterdam13 worden in grote lijnen dezelfde criteria gehanteerd waarbij steeds doorslaggevend leek te zijn dat de huurder geen (aantoonbaar) persoonlijk verwijt kon worden gemaakt met betrekking tot de explosies bij de woning.

De kantonrechter Amsterdam wijst erop dat art. 7:231 lid 2 BW de verhuurder niet verplicht om over te gaan tot buitengerechtelijke ontbinding van de huurovereenkomst maar de verhuurder een keuze geeft om van deze bevoegdheid gebruik te maken. Hoewel ook in die zaak, net als bij de procedure bij de kantonrechter Rotterdam, sprake was van meerdere explosies, was het volgens de kantonrechter niet aannemelijk dat de huurder een persoonlijk verwijt kan worden gemaakt van de situatie en dat zij eveneens slachtoffer is van de explosies.

Niet kan worden vastgesteld dat de huurder de explosies heeft uitgelokt zodat aangenomen moet worden dat de huurder zelf ook slachtoffer is van de explosies

Zo ook de kantonrechter Almere, die er in haar uitspraak van 23 augustus 2024 ook op wijst dat de verhuurder niet verplicht is om over te gaan tot buitengerechtelijke ontbinding. De kantonrechter oordeelt dat uit het feit dat de burgemeester niet heeft besloten de woningsluiting te verlengen de conclusie getrokken kan worden dat de gemeente het risico op terugkeer van huurders aanvaardbaar vindt. Daar komt bij dat niet kan worden vastgesteld dat de huurders een persoonlijk verwijt kan worden gemaakt ten aanzien van de explosies. Dat is ook de slotsom van de uitspraak van 27 augustus 2024 waarin de kantonrechter Almere oordeelt dat niet kan worden vastgesteld dat de huurder de explosies heeft uitgelokt zodat aangenomen moet worden dat de huurder zelf ook slachtoffer is van de (ook hier: meerdere) explosies.

In deze procedures komt steeds ook de vraag aan de orde of de burgemeester een juiste beslissing heeft genomen om de woning te sluiten. In de procedure voor de kantonrechter Nijmegen had de huurder tegen de sluiting geen bezwaar gemaakt zodat dit formele rechtskracht had gekregen en de civiele rechter dus van de juistheid van de beslissing uit moest gaan. Als er wel bezwaar is gemaakt, kan dat anders liggen. In de uitspraak van de kantonrechter Almere van 27 augustus 2024 oordeelde de kantonrechter dat hij zich er rekenschap van dient te geven dat het besluit kan worden vernietigd en dat hij zich dus een oordeel zal moeten vormen over de kans dat het besluit vernietigd zal worden. De Amsterdamse kantonrechter ziet dat in zijn uitspraak weer net even anders en oordeelt dat voorlopig zal moeten worden uitgegaan van de juistheid van het besluit van de burgemeester.

Uiteindelijk komt de kantonrechter in geen van de besproken zaken tot de conclusie dat de burgemeester de woning onterecht heeft gesloten. Wel kan een rol spelen dat een sluiting inmiddels weer is opgeheven. Zo oordeelde de kantonrechter Almere in de besproken uitspraak van 23 augustus 2024:

‘Uit het feit dat de burgermeester niet heeft besloten de woningsluiting te verlengen, kan de conclusie worden getrokken dat de gemeente het risico op terugkeer van [onderbewindgestelde] aanvaardbaar vindt.’

Conclusie

Hoewel burgemeesters sinds 1 januari 2024 een ruimere bevoegdheid hebben om woningen te sluiten, namelijk uitdrukkelijk ook bij explosies bij een woning en ook als dat niet aan de bewoner te wijten valt, is het maar de vraag of daarmee voor de verhuurder ook een ruimere mogelijkheid bestaat om huurovereenkomsten in een dergelijke situatie te beëindigen.

De in dit artikel genoemde gevallen waarbij een buitengerechtelijke ontbinding niet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar werd geacht, zijn gevallen waarbij ook met enige kans van succes bepleit had kunnen worden dat de betreffende huurder in strijd handelde met de uit de huurovereenkomst voortvloeiende verplichting om zich als een goed huurder te gedragen. Weliswaar levert dat laatste geen grond op voor een buitengerechtelijke ontbinding maar in het geval van explosies zal de verhuurder over het algemeen in kort geding ontruiming willen vragen. Het maakt dan weinig verschil of de grondslag van die ontruiming buitengerechtelijke ontbinding is of dat de kortgedingrechter wordt gevraagd vooruit te lopen op een te verwachten ontbinding in een bodemprocedure.

Dat is overigens ook niet zo vreemd. De huurder is immers vooral en in de eerste plaats slachtoffer van een aanslag. Dat gegeven alleen kan zonder verdere omstandigheden die in enige mate een verwijtbaarheid van de huurder meebrengen, moeilijk reden zijn voor een ontruiming, waarmee het slachtoffer alleen maar dubbel slachtoffer zou worden en de aanslagpleger in zekere zin ook nog eens beloond dreigt te worden doordat zijn aanslag nog meer schade bij het slachtoffer veroorzaakt dan de explosie op zich. Dat de burgemeester wel een ruimere bevoegdheid krijgt doet daar niet aan af. Die dient immers het belang van de openbare orde en zoals de kantonrechter Amsterdam in de in dit artikel besproken uitspraak oordeelde:

‘Daarbij moet in zijn algemeenheid worden geoordeeld dat de verantwoordelijkheid voor handhaving van de openbare orde en veiligheid primair bij de gemeente, politie en justitie ligt.’

Dit artikel is afgesloten op 30 januari 2025.

Over de auteur
Mr. S. (Stan) Baggen
Advocaat te Amsterdam bij ngnb advocaten.


Voetnoten

1 In de rechtspraak wordt echter met kritische blik gekeken naar de buitengerechtelijke ontbinding na explosies. Als een huurder niet zoveel te verwijten valt met betrekking tot het plaatsen van de explosieven, oordelen rechters al snel dat een verhuurder de huurovereenkomst toch niet mag ontbinden.

2 En wegens overtredingen van de Opiumwet, maar dat blijft in dit artikel verder buiten beschouwing.

3 Zie bijvoorbeeld ABRvS 5 april 2017, ECLI:NL:RVS:2017:923, waarin in een dergelijke situatie werd geoordeeld dat niet aan de voorwaarden voor toepassing van art. 174a Gemeentewet was voldaan.

4 Rb. Midden-Nederland 3 oktober 2023, ECLI:NL:RBMNE:2023:5177, WR 2024/9.

5 Kamerstukken 36217, nr. 3, p. 6.

6 Kamerstukken 36217, nr. 3, p. 2.

7 Kamerstukken 36217, nr. 6, p. 10.

8 Het criterium ‘naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar’ ex art. 6:248 lid 2 BW wordt normaliter vrij terughoudend toegepast. Dat het hier leidt tot een vrije belangenafweging zal ermee te maken hebben dat het woonrecht in het geding is.

9 Rb. Gelderland 23 juli 2024, ECLI:NL:RBGEL:2024:4759.

10 Rb. Rotterdam 6 augustus 2024, ECLI:NL:RBROT:2024:9117.

11 Rb. Midden-Nederland 23 augustus 2024, ECLI:NL:RBMNE:2024:5078.

12 Rb. Midden-Nederland 27 augustus 2024, ECLI:NL:RBMNE:2024:5127.

13 Rb. Amsterdam 31 juli 2024, ECLI:NL:RBAMS:2024:4721.