Scheefwonen in de volkshuisvesting

Stan Baggen

Dit artikel verscheen juli 2025 in Huurrecht in de Praktijk 2025/5

Nederland kent van oudsher een groot tekort aan sociale huurwoningen. Het kan jaren duren voor je in aanmerking komt voor een sociale huurwoning. Je mag zo’n woning pas huren als je inkomen onder een bepaalde inkomensgrens ligt. Als je eenmaal in een sociale huurwoning woont, hoef je deze echter niet te verlaten als je inkomen boven die inkomensgrens uitstijgt. Zo kan het gebeuren dat veel sociale huurwoningen worden gehuurd door personen die door hun inkomen of andere omstandigheden geen moeilijkheden zouden moeten ondervinden bij het vinden van passende woonruimte op de vrije markt. Dit wordt ook wel scheefwonen genoemd.

Een recente uitspraak van de Amsterdamse kantonrechter biedt enerzijds mogelijkheden daartegen op te treden en stelt daar anderzijds beperkingen aan. Aan de hand van die uitspraak bespreek ik de mogelijkheden die een woningcorporatie ter beschikking staan om ervoor te zorgen dat de sociale huurwoningen zo veel mogelijk ten goede komt aan de doelgroep.

De volkshuisvesting

Voor ik toekom aan de bespreking van de uitspraak besteed ik enkele woorden aan ons volkshuisvestelijk systeem zoals dat is vastgelegd in de Woningwet, het Besluit toegelaten instellingen volkshuisvesting 2015 (Btiv), de Regeling toegelaten instellingen volkshuisvesting 2015 (Rtiv), en, in zekere mate, de Huisvestingswet en de Wet op de huurtoeslag.

Dit enigszins ondoorgrondelijke bouwwerk is het resultaat van ruim honderd jaar volkshuisvesting en de vele politieke compromissen die in die lange tijd zijn gemaakt. Het bouwwerk bestaat uit zogenaamde toegelaten instellingen. Dat zijn verenigingen en stichtingen die zich ten doel hebben gesteld uitsluitend op het gebied van de volkshuisvesting werkzaam te zijn en hun financiële middelen uitsluitend in het belang van de volkshuisvesting beogen in te zetten en die, als zodanig, door de minister van Volkshuisvesting op grond van art. 19 Woningwet zijn toegelaten. We hebben het over wat in de volksmond de woningcorporatie wordt genoemd, of ouderwetser nog: de woningbouwvereniging. Toegelaten instellingen moeten op grond van art. 46 Woningwet voorrang geven aan het huisvesten of doen huisvesten van personen die door hun inkomen of door andere omstandigheden moeilijkheden ondervinden bij het vinden van hun passende huisvesting.

Toegelaten instellingen krijgen op verschillende manieren financiële steun die door de Europese Commissie als staatssteun wordt beschouwd. Zij verkrijgen – via het Waarborgfonds Sociale Woningbouw – overheidsgaranties op de borging van leningen die zij sluiten (die daardoor goedkoper worden), ze ontvangen onder omstandigheden projecten saneringssteun (art. 57 Woningwet) en ze betalen vaak lagere grondkosten bij de aankoop van grond van gemeenten. Hierdoor kunnen toegelaten instellingen woningen verhuren for de lagere prijs dan de investering (de zogeheten onrendabele top).

Omdat sprake is van staatssteun worden er strenge eisen gesteld aan het verhuren van de woningen en het verlenen van bijkomende diensten, om zo te voorkomen dat de toegelaten instellingen met staatssteun concurreren op de vrije markt. De door woningcorporaties verrichte diensten, waaronder de verhuur, moeten kunnen worden aangemerkt als Dienst van Algemeen Economisch Belang (DAEB).

Van een DAEB is sprake als een woning wordt verhuurd aan een huishouden met een inkomen dat is gelegen onder een bepaalde inkomensgrens (art. 48 lid 1 Woningwet). Daarnaast moeten toegelaten instellingen hun woning passend toewijzen, dat wil zeggen dat de huurprijs moet passen bij het inkomen van de beoogde huurder (art. 46 lid 2 Woningwet). Met andere woorden: woningcorporaties moeten goedkope woningen ter beschikking stellen aan huishoudens met een laag inkomen. Van die hoofdregel mogen zij slechts zeer beperkt afwijken.

Omdat er een groot tekort is aan sociale huurwoningen hebben de meeste gemeenten in Nederland bovendien op grond van art. 20 van de Huisvestingswet een huisvestingsverordening opgesteld waarin is geregeld hoe de voorraad sociale huurwoningen moeten worden verdeeld. Meestal gebeurt dat op basis van de inschrijfduur van een woningzoekende, met per gemeente verschillend meer of minder uitzonderingen.

De toewijzing van een woning

Het doel van een toegelaten instelling is dus vooral om huishoudens met een laag inkomen te huisvesten in huurwoningen met een lage huur, en gemeenten stellen regels in om de beperkte voorraad sociale huurwoningen zo eerlijk mogelijk te verdelen.

Om dit doel te bereiken is de toegelaten instelling verplicht om voor aanvang van de huurovereenkomst het huishoudinkomen van de huurkandidaat aan de hand van inkomensgegevens te toetsen (art. 22 Rtiv). Alleen als het inkomen beneden de inkomensgrens ligt, kan de huurovereenkomst gesloten worden. Deze toets vindt uitdrukkelijk alleen bij aanvang plaats. Als het inkomen op enig moment boven de inkomensgrens uitstijgt, bestaat er geen juridisch mechanisme, althans geen uitdrukkelijk mechanisme, om de huurovereenkomst weer te beëindigen. Opvallend is dat de omvang van het eigen vermogen van oudsher geen wettelijke rol speelt bij de vraag of iemand in aanmerking kan komen voor een sociale huurwoning.

“Het doel van een toegelaten instelling is dus vooral om huishoudens met een laag inkomen te huisvesten in huurwoningen met een lage huur”

De inkomenstoets is voor aanvang van de huur overigens niet alleen van belang voor de vraag of iemand tot de doelgroep behoort maar ook voor de vraag of de toegelaten instelling de betreffende woning passend toewijst (art. 56 Bitv). Om een voorbeeld te geven: een huurder met een eenpersoonshuishouden met een inkomen tot en met € 49.669 mag een sociale huurwoning huren. Als zijn inkomen € 28.375 of meer bedraagt, kan hij een woning toegewezen krijgen tussen de € 682,96 en € 900,07. Is zijn inkomen lager dan kan hij alleen een woning toegewezen krijgen met een huurprijs tot € 682,96. (De bedragen volgen uit de art. 13, 14 en 20 van de Wet op de huurtoeslag en gelden vanaf 1 januari 2025). Deze criteria worden bij het aangaan van de huurovereenkomst strikt toegepast, maar spelen daarna geen rol meer.

Gedurende de huurovereenkomst kan het huishoudinkomen enkel nog een rol spelen bij de jaarlijkse vaststelling van de huurprijsverhoging. Bij huishoudens met een inkomen vanaf een bepaalde inkomensgrens (beginnende bij € 52.753 per jaar voor alleenwonenden, prijspeil 2025) mag een verhuurder ook een hogere huurprijsverhoging in rekening brengen (art. 7:252a BW). Hoewel het scheefwonen daardoor niet wordt beëindigd, maakt het wonen in een sociale huurwoning tegen een steeds hogere huurprijs financieel minder aantrekkelijk en levert het bovendien extra inkomsten op voor de toegelaten instelling die daarmee weer nieuwe sociale huurwoningen kan bouwen. Dat laat echter onverlet dat de toegelaten instelling in die situatie mogelijk personen blijft huisvesten die door hun inkomen of door andere omstandigheden geen moeilijkheden zouden moeten ondervinden bij het vinden van passende huisvesting.

De kantonrechter Amsterdam, 27 maart 2025

De al genoemde uitspraak van de Amsterdamse kantonrechter is gedaan in een procedure die is aangespannen door een toegelaten instelling, Ymere om precies te zijn. Hoewel de uitspraak nog niet onherroepelijk is op het moment van schrijven van dit artikel en ik niet weet of er beroep is ingesteld of nog wordt gesteld, is de uitspraak interessant genoeg om toch te bespreken.

Ymere verhuurt een sociale huurwoning aan de huurder in kwestie. Op enig moment blijkt dat de huurder in kwestie maar liefst drie koopwoningen in eigendom heeft waarvan hij er een nog voor aanvang van de procedure weer verkoopt. De overige twee woningen worden door de huurder verhuurd. Ymere besluit de huurovereenkomst met deze huurder op te zeggen wegens dringend eigen gebruik. Dat eigen gebruik bestaat er volgens Ymere uit dat zij de woning opnieuw wenst te verhuren aan een persoon die binnen de doelgroep valt als bedoeld in de Woningwet en de Huisvestingswet.

De kantonrechter oordeelt eerst over de vraag of sprake is van eigen gebruik. De kantonrechter overweegt dat met eigen gebruik niet alleen het gebruik door verhuurder zelf wordt bedoeld maar ook op het gebruik door iemand anders, als daarmee de statutaire doelstelling van verhuurder wordt gediend. Uit de wet volgt, zo overweegt de kantonrechter, dat ook het verhuren aan verschillende gedefinieerde doelgroepen onder eigen gebruik kan vallen. De wet noemt enkele van die groepen, zoals bijvoorbeeld jongeren en studenten, uitdrukkelijk (art. 7:274a tot en met art. 7:274g BW). Het huisvesten van deze groepen geldt op grond van de wet als eigen gebruik, zolang aan de relevante wettelijke voorwaarden is voldaan. Hoewel de doelgroep mensen die in aanmerking komen voor een sociale huurwoning niet als zodanig in de wet is benoemd, heeft de wetgever ook niet aangegeven dat de in de wet opgenomen doelgroepen limitatief zijn, aldus de kantonrechter.

De kantonrechter oordeelt dat vaststaat dat de huurder niet langer tot de doelgroep van Ymere behoort aangezien hij inmiddels over twee woningen beschikt. De kantonrechter oordeelt dat die omstandigheid voldoende ruimte biedt voor een beroep op eigen gebruik.

“De kantonrechter oordeelt dat vaststaat dat de huurder niet langer tot de doelgroep van Ymere behoort aangezien hij inmiddels over twee woningen beschikt”

Direct volgend op deze overweging wijst de kantonrechter erop dat deze situatie moet worden onderscheiden van het geval dat de huurder gedurende de huurovereenkomst een te hoog inkomen heeft. Voor die situatie voorziet de wet met de inkomensafhankelijke huurverhoging al uitdrukkelijk in een voorziening, waarmee geleidelijk naar een passende huurprijs kan worden toegewerkt. Een beroep op dringend eigen gebruik ligt in een dergelijke situatie, aldus de kantonrechter, niet voor de hand, mede vanwege het zwaarwegende karakter van de huurbescherming. Dit geldt ook voor de situatie dat een huurder relatief veel eigen vermogen heeft, omdat vermogen sowieso geen rol speelt bij de vraag of iemand in aanmerking komt voor een sociale huurwoning.

De kantonrechter acht het eigen gebruik voldoende dringend gelet op het grote tekort aan sociale huurwoningen. Daar brengt de huurder tegenin dat als hij in een van zijn koopwoningen zou moeten wonen, hij de huurder die daar woont weer op straat moet zetten, zodat er de facto geen huurwoningen bijkomen. De kantonrechter oordeelt echter dat de huurwoning van Ymere een sociale huurwoning is, terwijl de woning die de huurder verhuurt een vrijesectorwoning is. Er zou dus wel degelijk een sociale huurwoning bijkomen.

De beëindigingsvordering kan slechts worden toegewezen als er passende woonruimte beschikbaar is. De huurder betwist dat zijn twee koopwoningen voldoen aan de definitie van passende woonruimte, omdat hij de woningen verhuurt. Maar omdat de huurder onvoldoende informatie heeft gegeven over de wijze waarop hij zijn woningen verhuurt kan de kantonrechter niet vaststellen dat hij de woning voor onbepaalde tijd heeft verhuurd, waardoor deze woningen niet beschikbaar zijn voor hem. In het geval dat hij beide woningen daadwerkelijk heeft verhuurd voor onbepaalde tijd, betekent dit dat hij mogelijk zelf een succesvol beroep kan doen op dringend eigen gebruik tegenover zijn huurders.

Uiteindelijk overweegt de kantonrechter: ‘Ymere komt op voor haar belang om een maximaal aantal woningen beschikbaar te hebben voor mensen zonder woning met een laag inkomen die afhankelijk zijn van sociale huurwoningen. Dit zijn veelal mensen die al lang op de wachtlijst staan. Door hen die aan de beurt zijn een sociale huurwoning aan te bieden maakt dat zij handelt overeenkomstig haar doelstelling en zorgt zij voor een rechtvaardigde verdeling van de krappe woningvoorraad. De woning die vrijkomt door het vertrek uit de huurwoning van [gedaagde] levert een nieuwe sociale huurwoning op voor een woningzoekende. Bovendien zijn er, zo blijkt uit onderzoek, nog ongeveer 1000 huurders die in het bezit zijn van koopwoningen, voor wie mogelijk hetzelfde zou kunnen gelden. Het belang van Ymere weegt zwaarder dan het belang van [gedaagde] om zijn relatief goedkope huurwoning te behouden. Hij heeft namelijk nog twee alternatieven. De sterke huurbescherming, die ook geldt voor [gedaagde], heeft niet het doel diegenen te beschermen die geen of minder bescherming behoeven. Het recht om in een woning to kunnen wonen wordt niet aangetast door beëindiging van de huurovereenkomst, nu hij beschikt over andere mogelijkheden. Zijn belang beperkt zich daarom tot het hebben van goedkope woonruimte. Dat is onvoldoende tegenover het maatschappelijk relevante belang van Ymere.’

Commentaar bij de uitspraak

Ondanks een groot tekort aan sociale huurwoningen en ondanks het feit dat deze woningen bestemd zijn for een specifieke doelgroep, te weten zij die niet zelf in hun volkshuisvestelijke behoeften kunnen voorzien, wordt een niet onbelangrijk deel van de sociale huurwoningen in Nederland bewoond door mensen die met enige moeite ook op de vrije markt een woning zouden kunnen huren of kopen.

De term scheefwonen zou overigens de indruk kunnen wekken dat de belangen van zittende huurders enkel financieel zijn, in de zin dat zij slechts een lage huur hoeven te betalen, maar de praktijk is veelal een stuk ingewikkelder. Mensen bouwen nu eenmaal een leven op in en rondom de woning waar zij wonen. Als je ergens lekker woont, is het wrang als je gedwongen zou kunnen worden om te verhuizen enkel omdat je te veel bent gaan verdienen. Daar tegenover staat het belang van woningzoekenden die afhankelijk zijn van een sociale huurwoning en die nu vaak vele jaren moeten wachten voordat zij in aanmerking komen voor een woning.

“Een niet onbelangrijk deel van de sociale huurwoningen in Nederland wordt bewoond door mensen die met enige moeite ook op de vrije markt een woning zouden kunnen huren of kopen”

De wetgever heeft gekozen voor een systeem dat enkel bij aanvang van de huurovereenkomst onderzoek naar de passendheid van die woning voor de betreffende kandidaat mogelijk maakt. In financiële zin wordt ook dan bovendien alleen een inkomenstoets gedaan en speelt de omvang van het vermogen geen rol. De belangen van zittende huurders zijn beschermd, ten koste van woningzoekenden die afhankelijk zijn van een sociale huurwoning.

In de praktijk van woningcorporaties komt het regelmatig voor dat huurders van sociale huurwoningen een andere woning in eigendom hebben. Ten aanzien van deze groep geeft deze uitspraak aanknopingspunten om de huurovereenkomst op te zeggen wegens dringend eigen gebruik, waarbij natuurlijk opmerking verdient dat het om slechts één op zichzelf staande uitspraak gaat. Of dat ook geldt voor de huurders die bijvoorbeeld meer dan één sociale huurwoning huren is nog de vraag, omdat van die huurders mogelijk nog steeds niet duidelijk zal worden geacht dat zij in hun eigen huisvestingsbehoefte kunnen voorzien.

Hoewel deze kantonrechter aldus een mogelijkheid biedt om op te treden tegen een specifieke situatie van oneigenlijk gebruik van sociale huurwoningen, geeft diezelfde kantonrechter ook aan dat die mogelijkheid slechts beperkt lijkt tot dat soort gevallen. Het eigenlijke scheefwonen, dat wil zeggen het bewonen van een sociale woning terwijl je over een hoog inkomen of groot vermogen beschikt, kan in lijn met deze uitspraak nog niet worden aangepakt, althans niet in de zin dat die huurovereenkomsten kunnen worden beëindigd.

Wel is een jaarlijkse inkomenstoets mogelijk waarbij verhuurders in het geval van een hoger inkomen een hoger huurverhogingspercentage mogen doorvoeren. De vraag is of de redenering van de kantonrechter dat er dus geen sprake is van een situatie waarin een beroep op dringend eigen gebruik gedaan kan worden als iemand een te hoog inkomen heeft, juist is. Dat een hogere huurprijsverhoging dan normaal is toegestaan, laat onverlet dat de sociale huurwoning niet wordt ingezet voor het doel waartoe de woningcorporatie gehouden is.

“Dat een hogere huurprijsverhoging dan normaal is toegestaan, laat onverlet dat de sociale huurwoning niet wordt ingezet voor het doel waartoe de woningcorporatie gehouden is”

Anderzijds geldt natuurlijk dat het feit dat de wetgever alleen een inkomenstoets bij aanvang mogelijk maakt en gedurende de huurovereenkomst bij een gewijzigd inkomen enkel een huurprijsverhoging uitdrukkelijk mogelijk maakt, impliceert dat het blijkbaar in de gedachten van die wetgever niet tot de mogelijkheden behoort om bij een verhoogd inkomen op te zeggen wegens dringend eigen gebruik. Overigens zou dit ook stuiten op bewijsrechtelijke problemen. Om de huurverhoging vast te stellen mag een verhuurder inkomensgegevens opvragen op grond van de wet. De verhuurder kan die gegevens zonder wettelijke grondslag dan niet ook gebruiken als grondslag voor een huuropzegging.

Dezelfde problemen spelen bij een huurder met een groot vermogen. Een dergelijke huurder behoort niet tot de wettelijke doelgroep van een toegelaten instelling en hoewel het juist is dat bij aanvang van de huurovereenkomst geen vermogenstoets plaatsvindt, kan hetzelfde worden gezegd voor de toets of iemand al over andere woonruimte beschikt. Ook die toets wordt niet gedaan, althans daar is geen wettelijke grondslag voor. Als de kantonrechter wordt gevolgd in de redenering dat vermogen geen rol speelt maar vermogen in de vorm van een aangekochte woning wel, is het voor de welvarende huurder van een sociale huurwoning dus vooral van belang dat hij of zij in iets anders dan woonruimte investeert. Dat is op zich niet raar. Een persoon die een woning koopt laat immers de facto zien dat hij geen moeite heeft om in eigen woonruimte te voorzien.

Terecht oordeelde de kantonrechter dat uit de wet volgt dat ook het verhuren aan verschillende gedefinieerde doelgroepen onder eigen gebruik kan vallen. Terecht ook oordeelt de kantonrechter dat de wettelijke doelgroepen niet limitatief zijn. Opzeggingen wegens dringend eigen gebruik in verband met de beoogde verhuren aan een student waren in de rechtspraak al reden voor huurbeëindiging reeds lang voordat deze specifieke doelgroep in de wet werd benoemd. Maar als geoordeeld kan worden dat de verplichting van Ymere om woningen te verhuren aan personen die niet in hun eigen huisvestingsbehoefte kunnen voorzien, een vorm van eigen gebruik is, valt niet in te zien waarom dat niet geldt als de betreffende huurders in hun eigen huisvestingsbehoefte kunnen voorzien vanwege een hoog inkomen of groot vermogen. Ook dan is sprake van eigen gebruik en ook dan is dat gebruik dringend.

Dat wil niet zeggen dat een huuropzegging op grond van dringend eigen gebruik in verband met scheefwonen dan ook altijd tot beëindiging van de huurovereenkomst kan leiden. Voordat een kantonrechter daartoe kan besluiten zal hij de belangen van beide partijen in aanmerking moeten nemen. Bij die belangenafweging kan de kantonrechter alle factoren meewegen die een rol spelen bij de keuze om ergens te blijven wonen. Een dergelijke belangenafweging zal van geval tot geval tot een verschillende uitkomst kunnen leiden. De vraag is of de rechtsonzekerheid die daarmee gepaard gaat wenselijk is. Wat dat betreft kan de kantonrechter wel gevolgd worden in de overweging om de route naar opzeggen wegens dringend eigen gebruik bij scheefwonen niet wagenwijd open te zetten. Een juridische oplossing voor dit maatschappelijk probleem lijkt voorlopig nog niet gevonden.

Dit artikel is afgesloten op 28 mei 2025.

Voetnoten:

[1] Rb. Amsterdam 27 maart 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:2080.

[2] Art. 7:252a BW jo. art. 10 lid 2 onder a. UHW.